Doktor Jekyll ve Mister Hyde

orhan hançerlioğlu

peki; goethe’nin insanlarda varsaydığı bu ikilik, iyilikle kötülük, birbirinden ayrılamaz mı? kendinde hiç kötülük bulunmayan tüm iyi bir insanla kendinde hiç iyilik bulunmayan tüm kötü bir insan varolamaz mıydı? işte on dokuzuncu yüzyıl ingiltere’sinin çok okunan romancısı robert louis stevenson (1850-1894) da bunu tasarlıyor. romantik bir açıdan işlediği bu tasarımın sonucu mister hyde’dir.

mister hyde’in erdemli insanları ürperten bir dış görünüşü var. onunla karşılaşanlar sarsılıyor, tiksinti duyuyorlar. biçim, özün aynasıdır. stevenson da bu bilgiye dayanarak mister hyde’in biçimini özüne uygun kılıyor. karşımıza çıkardığı her bakımdan bir canavardır.

stevenson bu işe, bir düşünce adamı olmaktan çok, bir romancı olarak girişmiştir. doktor jekyll’e söylettiği şu sözlerle çıkış noktasını açıklıyor:

en büyük kusurum taşkın bir neş’em olmasıydı. bu neş’e birçoklarını mutluluğa ulaştırmıştır. ama ben, başımı her zaman yükseklerde tutmak, herkesin önünde çok ağırbaşlı görünmek isteğiyle yandığım için, bu neş’eyi saygıdeğerlik isteğimle uzlaştıramıyordum. neş’emin, tadını gizlice çıkarabilirdim, öyle yaptım. ne yaptığımı düşünecek bir çağa varıp da çevreme baktığım, toplum içindeki durumumun bilançosunu çıkardığım zaman kendimi güçlü bir hayat ikiliğine düşmüş buldum. kendimi sorumlu tuttuğum yolsuzlukları hastalık denecek kadar utançla ayıp sayıyor, başkalarından gizliyordum. içimdeki isteklerin egemenliği, insanın çift yüzlü tabiatını hem ayıran hem birleştiren o iyilikle kötülük dünyalarını, bende, birçoklarında olduğundan daha derin bir uçurumla ayırıyordu. bu yüzden, dinlerin temeli olan, acıların en büyük kaynağı o çetin hayat kanununu sürekli olarak düşünmeye başladım. bu kadar geniş bir ikilik içinde bulunduğum halde ikiyüzlü değildim, kişiliğimin her iki yönündeki davranışları da içtendi. araştırmalarım gittikçe şu gerçeğe yaklaşıyordu insan, gerçekte, bir değil, iki kişilik taşımaktaydı. ben iki diyorum, çünkü bilgim beni daha öteye götürmedi. ilerde, bu yolda araştırmalar yapanlar elbette beni geride bırakacaklardır. sonunda insanın, birbirini tutmaz, birbirine benzemez, birbirleriyle ilgisiz birçok nesnelerin topluluğundan başka bir şey olmadığı görülecek. buna inanıyorum.

stevenson’a göre, insanın mutluluğuna engel olan, bu iki kişiliğin bir bedende toplanmasıdır. iyilik kişiliğiyle kötülük kişiliği bir arada bulunmasa, her biri ötekinden ayrı olarak, ötekiyle karşılaşmadan kendi yolunda yürüyebilse, her iki kişilik de ayrı yollardan aynı mutluluğa ulaşabilecektir. vicdan sızlaması, rezil olmak, pişmanlık duygusu her iki kişiliğin birleşmesinin sonucudur. birinin olduğu yerde öbürü bulunmasaydı, örneğin pişmanlık duygusu insana acı çektirmezdi. çünkü kötü kişilik pişmanlığı doğuran iyilik düşüncesinden uzaktır, iyi kişilikse pişmanlığı doğuracak bir davranışta bulunmayacaktır.

şu halde, insana boş yere, acı çektiren bu iki kavgacıyı birbirinden ayırmak gerekiyor. işte stevenson’un doktor jekyll’le mister hyde adlı romanı bu tasarımı işlemektedir. saygıdeğer doktor jekyll, bulduğu bir ilaçla, mister hyde’i kendinden ayırarak londra sokaklarına salıveriyor. artık rahat rahat adamlar öldürülecek, hırsızlıklar edilecek, yalan söylenecek, sarhoş olunacak, şehvet peşinde koşulacaktır. bunlar yapılırken de rezil olunmayacak, pişmanlık duyulmayacak, vicdan sızlamayacaktır: böylesine bir canavarı meydana getiren doktor jekyll’ın çekmesi gereken acılar başka bir konu.

ama stevenson’un unuttuğu bir şey var: mister hyde (erdemsizlik) neş’eden doğmuştu; demek ki doktor jekyll’e (erdem) keder kalmaktadır.

kaynak: orhan hançerlioğlu, düşünce tarihi

One thought on “Doktor Jekyll ve Mister Hyde”

  1. orhan hocaya soramam ama yalçın’a sorabilirim. iyilik/kötülük insan doğasında mı vardır, yoksa kültürün bir sonucu mudur? insanlık, aklı ile gelecekte kötülüğü yok edecek mi?
    şimdilik bu kadar.
    iyi günler

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s