Evetçi, Hayırcı ve Boykotçu İller Ne Kadar Okuyor, Neler Okuyor?

Ulaş Başar Gezgin

12 Eylül 2010 Anayasa Değişikliği Halkoylaması’nda ‘evet’ diyen, ‘hayır’ diyen ve oylamayı boykot eden iller üstüne çokça yorum yapıldı. Bu yazıda, bu yorumlara bu illerdeki kitap okuma oranı ve okunan kitaplar üstünden bir katkı sağlamayı amaçlıyoruz.

Genelağdan (internet) kitap ısmarlama hizmetinin önde gelenlerinden Idefix’in bu açıdan sağladığı çok değerli bilgiler var. Idefix, hangi ilin ne kadar okuduğunun ve en çok ne okuduğunun kaydını tutuyor (şurada). Bu kayıtla ortaya çıkan haritanın 12 Eylül 2010 Halkoylaması’ndaki haritayla benzerlik göstermesi, dikkat çekici. İstanbul ve Ankara’yı saymazsak, Idefix’ten en çok kitap sipariş edenler, Edirne’den Antalya’ya uzanan, Batı Anadolulular’ın, halkoylaması sonucunda, öfkeyle, ‘Kıyı Anadolu Federe Devleti’ ya da ‘Batı Anadolu Federe Devleti’ olarak adlandırdıkları kıyı şeridi.

En yüksek ‘Evet’ oyları Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da. Ancak, bu aşırı yüksek ‘evet’ oranı, BDP’nin boykotuna bağlanabilir. Bu illeri, bu nedenle, dışarıda bıraktığımızda, en çok ‘evet’ diyen iller, sırasıyla şunlar: Konya (%78), Gümüşhane (%78), Yozgat (%77), Aksaray (%77), Çankırı (%77), Rize (%76), Kütahya (75%), Kayseri (%73), Düzce (%72). Bu illerin çoğunun, Idefix’in haritasında, kitap ısmarlama sayısı açısından, ya zar zor geçer not aldığı ya da başarısız olarak sınıfta kaldığı görülüyor. Yüksek oranda evetçi ve hayırcı kentlerde en çok sipariş edilen kitaplarda farklılıklar görüyoruz.

Konya’da en çok sipariş edilen kitaplar, tutuculuğun kalesi olan kentte, laik kesimin eksik olmadığını gösteriyor; hatta belki, Konya’nın laik kesimi, kentte gördükleri gerilemelere karşı, kitaplara daha çok sarılıyor. (“Onlar, Allahsız olabilir; ama kitapsız değiller.”) Konya’nın çoksatarları şunlar: ‘Haliç’te Yaşayan Simonlar’ (Hanefi Avcı, Angora Kitapları), ‘Dersimiz: Atatürk’ (Turgut Özakman, Bilgi Yayınevi), ‘A’dan Z’ye Felsefe’ (Alexander Moseley, NTV Yayınları), ‘Safahat’ (Mehmet Akif Ersoy, Akçağ Yayınları), ‘Alternatifler Sözlüğü’ (Martin Parker, Patrick Reedy, Valerie Fournier, NTV Yayınları), ‘Cepte Ruslar İçin Türkçe Konuşma Kılavuzu’ (Vedat Aydoğan, Pano Kitap Yayınları), ‘Bir Ömür’ (Kamran İnan, Berikan Yayınları), ‘Sevişen Beyin’ (Geoffrey Miller, NTV Yayınları) ve ‘Atatürk’le Bir Ömür’ (Sabiha Gökçen, Altın Kitaplar).

Gümüşhane’nin en çok sipariş edilen kitapları ise, toplumsal konularda pek söyleyecek sözü olmayan öykü ve roman kitapları, ders kitapları ve çocuk kitapları.

Yozgat’ın dizelgesinde en başta, ‘Haliç’te Yaşayan Simonlar’ var. Ondan sonra, evetçi çoğunluğun tersine, toplumsalcı içerikli kitaplar göze çarpıyor. Örneğin, John Steinbeck’ten ‘Fareler ve İnsanlar’, Canan Tan’dan ‘Piraye’ vd. Bunun dışında, kazıbilim (arkeoloji) yapıtları dikkat çekici. Yozgat da, bir açıdan, Konya’ya benzer bir kesit sunuyor. Aksaray’da ‘Haliç’te Yaşayan Simonlar’ baş sırada. Ondan sonra, iki Orhan Pamuk kitabı dikkat çekiyor. Gerisi ise, 12 Eylül’ün Türk-İslam bireşimine karşılık geliyor: ‘Din Eğitimi Bilimine Giriş’ (Cemal Tosun, Pegem A Yayıncılık), ‘Kudsi Hadisler’ (İmam Gazali, Semerkand Yayınları), ‘Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları’ (Ahmet Taşağıl, Türk Tarih Kurumu Yayınları), ‘Göktürkler 3’ (Ahmet Taşağıl, Türk Tarih Kurumu Yayınları).

Çankırı ise, oldukça ilginç bir kesit sunuyor. Çankırı’nın en çok sipariş edilenleri arasında, çocuk kitapları, çizgi romanlar ve karikatür kitapları göze çarpıyor; bunlar dışında, ‘Türklerin ve Türkiye’nin Toplum Yapısı’ (İsmail Arabacı, Yayın B), ‘Bu Dinciler O Müslümanlara Benzemiyor’ (Soner Yalçın, Doğan Kitapçılık), ‘İhanetin Tarihi’ (Şemdin Sakık, Yakın Plan Yayınları), ‘Türkiye’de Politik Değişim ve Modernleşme’ (Ali Yaşar Sarıbay, Ersin Kalaycıoğlu, Dora Basım Yayın) gibi kitaplar var.

Rize’de en çok sipariş edilen 10 kitabın 8’i çocuk kitabı! Buradan, Rize’de kitap okumanın yalnızca çocuklara özgü bir davranış olduğu sonucunu çıkarabilir miyiz? Bu 8 çocuk kitabından sonra, ‘Haliç’te Yaşayan Simonlar’ ve Dede Korkut geliyor.

Kütahya’da yorum yapılamayacak kadar büyük bir çeşitlilik var: ‘Haliç’te Yaşayan Simonlar’, ‘Sigarayı Bırakmanın Kolay Yolu’ (Allen Carr, Butik Yayınları), ‘Glutensiz Mutfak’ (Serap Pehlivanoğlu, Alfa Basım Yayım Dağıtım), Fırat (Ciltli) (Uğur Gürsoy, Mürekkep Basın Yayın), ‘İşletmeciler İçin Bilişim Sistemleri, Temelleri ve Uygulamaları’ (Haluk Kul, Papatya Yayıncılık), ‘Vampir Akademisi’ (Richelle Mead, Artemis Yayınları), ‘A’dan Z’ye Sabahattin Ali’ (Sevengül Sönmez, Yapı Kredi Yayınları), ‘Osmanlı Sarayında Avrupa Porselenleri’ (Kolektif, Sakıp Sabancı Müzesi Yayınları), ‘Soneler’ (İngilizce-Türkçe) (William Shakespeare, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları) ve ‘Çocuk Gelişimi’ (Gülay Bulgur Erten, Suna Acun, Esin Yayınevi).

Kayseri, dizelgesindeki İhsan Oktay Anar, Oğuz Atay ve Orhan Pamuk’la dikkat çekiyor; ancak bunları okumak, varolan düzene ‘hayır’ demeyi getirmiyor zaten. Bu dizelgede ayrıca iki çizgi roman oluşu dikkat çekici.

Evetçiler içinde, son olarak, Düzce, gayet aydın bir kesit sunuyor. Hatta en çok sipariş edilenler arasında, bir 12 Eylül kitabı bile var. Bu kadar aydınlık kitaba karşın, Düzce’nin evetçilerin kalesi olması dikkat çekici. Belki Düzce de, Konya kesitine akraba. Düzce, evetçilerin kaleleri arasında en aydın kent sayılabilir. Düzce’nin en çok sipariş edilen kitapları şunlar: ‘Haliç’te Yaşayan Simonlar’, ‘Kızım Olmadan Asla!’ (Betty Mahmudi, Varlık Yayınları), ‘Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı’ (Bilge Karasu, Metis Yayınları), ‘Şili’de Gizlice (Miguel Littin’in Serüveni)’ (Gabriel Garcia Marquez, Can Yayınları), ‘Yüzyıllık Yalnızlık’ (Gabriel Garcia Marquez, Can Yayınları), ‘Güneşi Uyandıralım’ (Jose Mauro de Vasconcelos, Can Yayınları), ‘Hesaplaşma’ (Trevanian (Rodney William Whitaker), E Yayınları), ‘Türkiye Tarihi Cilt: 5 Bugünkü Türkiye 1980-2003’ (Bülent Tanör, Korkut Boratav, Sina Akşin, Cem Yayınevi), ‘12 Eylül Kültürü (Kültür Üzerine 4)’ (Emre Kongar, Remzi Kitabevi), ‘Fransızca Pratik Alıştırmalar’ (Robert Levy, Fono Açık Öğretim Kurumu Yayınları).

En hayır’lı iller ise şöyle: Tunceli (%81), Edirne (%74), Kırklareli (%74), Muğla (%69), Tekirdağ (%65), İzmir (%63) ve Mersin (%63).

Hayırın kalesi ve gururu olan Dersim, en çok sipariş ettiği kitaplarla, tüm kentlerden sıyrılıyor. Dersim’in kitapları, kentin ne kadar aydın olduğunu, yoruma gerek kalmayacak bir biçimde gösteriyor. İşte Dersim’den en çok sipariş edilen kitaplar: ‘Haliç’te Yaşayan Simonlar’, ‘Kanaatlerden İmajlara’ (Ulus Baker, Birikim Yayınları), ‘Marx’ın Değeri Ölçülebilir mi?’ (Yiğit Karahanoğulları, Yordam Kitap), ‘Ergenekon Mergenekon’ (İlhan Selçuk, Cumhuriyet Kitapları), ‘Akılcı Planlamadan, Bir Demokrasi Projesi Olarak Planlamaya’ (İlhan Tekeli, Tarih Vakfı Yurt Yayınları), ‘Kronolojik Dersim Tarihi (Cep Kitap)’ (Celal Yıldız, Su Yayınevi), ‘Suç ve Ceza’ (Fyodor Mihailoviç Dostoyevski, Güven Yayınevi), ‘Kapitalizm ve Şizofreni ve Konsensüs’ (Eric Alliez, Bağlam Yayınları), ‘Ricat Eden Cumhuriyet’ (Okan İrketi, Tan Kitabevi Yayınları).

Edirne’nin kesitinde çeşitlilik var; ancak, bunlar, çoğunlukla, muhalif kitaplar değil.

Kırklareli’nin kesitinde, Osmanlıcı-Türkçü kitaplar yanında, ‘Ateşi ve İhaneti Gördük’ (Çetin Doğan,Kastaş Yayınları) dikkat çekiyor. Bu durumda, buradaki ‘hayır’, milliyetçiliğe bağlanabilir.

Muğla’da ‘Takunyalı Führer’ (Ergün Poyraz, Togan Yayıncılık) ve 4 kitaplık takım olan ‘Evrim Seti’ (Charles Darwin, Michael Keller, Stephen Jay Gould, Versus Kitap Yayınları), kentin muhalifliğinin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Denizci kentin bir diğer çoksatar kitabı, şaşırtıcı olmayacak bir biçimde, ‘Türkiye ve Kıbrıs Deniz Kılavuzu (Yatçılar için Marmara, Akdeniz, Ege, Karadeniz ve Kıbrıs Kıyıları Rehberi)’ (Rod Heikell, Denizler Kitabevi / Yayınevi Genel Dizisi). Diğer dikkat çekenler, bir Türkiye cezaevi güncesi olan ‘Karafatmanın Sarayı’ (Daniel Koplowitz, Kanat Kitap), ‘Platon Bir Gün Kolunda Bir Ornitorenkle Bara Girer’ (Daniel Klein, Thomas Cathert, Aylak Kitap) ve ‘Kitaplardan Kurtulabileceğinizi Sanmayın’ (Jean-Claude Carriere, Umberto Eco, Can Yayınları). Özellikle son kitapla, Muğla, bize birşeyler söylemeye çalışıyor belki de.

Tekirdağ’ın kesitinde 4 çocuk bilim kitabı, Muğla kesitinde yer alan ‘Platon Bir Gün Kolunda Bir Ornitorenkle Bara Girer’, ‘Evrim Seti’ ve Edirne kesitinde karşımıza çıkan ‘Ateşi ve İhaneti Gördük’ dikkat çekiyor. Ayrıca, evetçi kentlerde bile görülmeyecek biçimde, bir Kur’an kitabı (‘Kur’an’daki Anne’, R. Adeviye Akbulut, Nesil Yayınları) var. Bunlar, Edirne’nin hayırının, tümüyle sola yakın bir muhalif tavır olmadığını gösteriyor.

Dersim kadar olmasa da, İzmir de, aydınlık bir kesit sunuyor. İzmir’le Muğla’nın kesitinde 4 ortak kitap var: ‘Haliç’te Yaşayan Simonlar’, ‘Platon Bir Gün Kolunda Bir Ornitorenkle Bara Girer’, ‘Takunyalı Führer’ ve ‘Türkiye ve Kıbrıs Deniz Kılavuzu (Yatçılar için Marmara, Akdeniz, Ege, Karadeniz ve Kıbrıs Kıyıları Rehberi)’. Ayrıca, İzmir, bize, kitapların yakıldığı ünlü roman ‘Fahrenheit 451’ (Ray Bradbury, İthaki Yayınları) ile, yine Muğla gibi, birşeyler söylemeye çalışıyor. Ayrıca, İzmir’in kesitinde, Necib Mahfuz, Güven Turan ve Ahmet Ümit dikkat çekiyor.

Son olarak, Mersin’de, en çok sipariş edilen 10 kitabın yarısı ya çocuk kitabı ya da çizgi roman. Mersin için, Rize’yle ilgili olarak yaptığımız yorum geçerli. Yine de, ‘Evrim Seti’, ‘Platon Bir Gün Kolunda Bir Ornitorenkle Bara Girer’ ve ‘A’dan Z’ye Felsefe’ dikkat çekiyor. (Bu yazıyı bitirmek üzereyken, Mersin’in en çok satarları arasında ‘Alman İdeolojisi (Feuerbach)’ (Friedrich Engels, Karl Marx, Sol Yayınları) belirdi! Sözlerimizi tümüyle olmasa da, geri alıyoruz.)

Boykotçuların çoğunluk olduğu iller şunlar: Hakkari (%93), Şırnak (%78), Diyarbakır (%65), Batman (%61), Mardin (%57), Van (%57). Bu illerde, genelağ kullanıcı oranı düşük ve bu, Idefix haritasında geçer not alan Diyarbakır ve orta not alan Van dışındaki 4 ilin başarısız not almasının açıklaması olabilir. Bir diğer neden, gelir durumu olabilir. Üçüncü bir neden ise, bölgede anadildeki kitaplara olan ilgi; ve Kürtçe kitaplara, kitapçılardan erişiliyor olması olabilir.

Hakkari’de, Kürtçe bir kitap olan ‘Keziyen Jinebi’ (Gülizer, Avesta Yayınları) dışında, İngilizce öğrenme kitapları yanında, Herman Hesse, Yahya Kemal ve Abdülhak Şinasi Hisar dikkat çekiyor.

Şırnak’ın ilk onunda, yine bir İngilizce kitabı ve çizgi romanlar yanında, Amsterdam ve Berlin haritalı rehberleri şaşırtıyor. Bunlar dışında, ilginç bir bireşim olarak, Nihat Behram’dan ‘Miras’ (Everest Yayınları) ve ‘Mevlana Celaleddin Mektuplar’ (Abdülbaki Gölpınarlı, İnkılâp Kitabevi) var.

Dersim kadar olmasa da, Diyarbakır’da, Truman Capote’yi, ‘A’dan Z’ye Felsefe’yi, Güney Afrikalı Nadine Gordimer’i, ‘Platon Bir Gün Kolunda Bir Ornitorenkle Bara Girer’ kitabını ve ‘Kuantum Teorisi’ni (J. P. McEvoy, NTV Yayınları) kapsayacak kadar çeşitlilik var. Ancak ilk 10’da, Ziya Gökalp da var. Türkçü olmasına karşın Diyarbakırlı olmasından mı acaba…

Batman’da Salman Rüşdi, Tolstoy ve Virginia Woolf çeşitliliği var.

Mardin de, iki Peyami Sefa kitabını ve iki doğaüstücü kitabı saymazsak, Dersim’e yakın bir kesit sunuyor. Mardin’in çoksatarları arasında göze çarpanlar şunlar: ‘Mavi Anadolu’ (Azra Erhat, Can Yayınları), ‘Marx’a Dönüş’ (Ellen Meiksins Wood, Kalkedon Yayıncılık), ‘Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Sol Cilt: 8’ (Derleme, İletişim Yayınevi) ve ‘Cinsiyetli Olmak: Sosyal Bilimlere Feminist Bakışlar’ (Derleme, Yapı Kredi Yayınları). Van, Dersim ve Mardin’le birlikte en aydın üç kent arasında. Van’ın çoksatarlarından göze çarpanlar şunlar: ‘İstanbul’da Kentsel Ayrışma’ (Derleme, Bağlam Yayınları), ‘Otostopçunun Galaksi Rehberi Beşibiryerde’ (Douglas Adams, Kabalcı Yayınevi), ‘Sosyal Bilimler Sözlüğü’ (Mustafa Acar, Ömer Demir, Adres Yayınları), ‘Hayalet Ev Yeni Türk Sinemasında Aidiyet, Kimlik ve Bellek’ (Asuman Suner, Metis Yayınları), ‘Antik Yunan’dan Modern Döneme Felsefe Tarihi’ (Gunnar Skirbekk, Nils Gilje, Kesit Yayınları) ve ‘60 Yıl Sonra Auschwitz’(Annette Wieviorka, Punto).

Genel yorumlara geçmeden, İstanbul ve Ankara’yı da analım. İstanbul ile Muğla’nın en çok sipariş ettiği 10 kitabın 8’i aynı. Bu, dikkat çekici. Yine de, iki kentin evet ve hayır cephelerinde farklı yerlerde yer almaları, kitap okuma alışkanlıkları verilerinin gerçekte pek birşeyi açıklamadığını gösteriyor belki de (bkz. aşağıdaki ayrıntılı yorumlar). Ankara ile Muğla arasında ise ortak kitap sayısı 6. Kıyısız kent Ankara’daki ‘Türkiye ve Kıbrıs Deniz Kılavuzu’nun çoksatması, Ankaralıların deniz özlemine bağlanabilir belki de. Ayrıca, Ankara’nın çoksatarları arasında çıkan ‘Upanishadlar’ (Kolektif, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları) ve ‘Radikal Düşünce Seti’ (Edward S. Herman, Michael Albert, Michel Foucault, Noam Chomsky, Selma James Bgst Yayınları), “kim bu Hint-sever (Gandhi-sever? Tagor-sever? Kılıçdaroğlu-Ecevitsever?) radikaller; halkoylamasında neredeydiler; tatile mi çıkmışlardı?” dedirtiyor. Son olarak, evetçi olsun, hayırcı olsun, boykotçu olsun, tüm kentlerde ortak çoksatar, ‘Haliç’te Yaşayan Simonlar’. Aynı konuda yazılacak kitapların çoksatmasına/yoksatmasına şaşmamalı…

Burada yaptığımız neredeyse tüm yorumlar, gerçekte, geçersiz: Kitap siparişi, kitap okuma alışkanlıkları açısından iyi bir ölçü olmayabilir. Az kitap sipariş edilen illerde, genelağdan kitap isteme, yaygın bir davranış olmayabilir; okurlar, bunun yerine geleneksel yollardan kitap ediniyor olabilirler. Ayrıca, Doğu ve Güneydoğu Anadolu örneğinde görüldüğü gibi, kılgıbilgisel (teknolojik) altyapı, kitap siparişini önemli oranda etkiliyor. Ayrıca, burada, ikinci el kitap verileri bulunmuyor. Üstelik, illerin nüfusu da farklı. Bu, siparişleri etkileyebilecek önemli bir değişken. Bir de, çeşitli illerdeki okurların üniversite öğrencileri olabileceğini düşünürsek; oralı olmayıp da başka yerden okumaya gelen öğrencilerin okuma alışkanlıklarının o ilin okuma alışkanlıklarıyla uyuşmaması gibi ciddi bir sorunla da karşılaşıyoruz. Halkoylamasına toplamda katılım oranı düşük olduğu için, bu veriler hiç bir işe yaramayabilir de. Bir de, Idefix, bu haritayı oluştururken aldığı zaman aralığını belirtmiş değil. Dahası, en çok alınan kitapların ne kadar alındığını bilmiyoruz. Belki, bir kentte, az kitap siparişi var; o durumda, 10 tane alınan kitap bile çoksatarlara girer. Başka bir sorun da şu: Belki, evetçi ve hayırcı kentler arasında, okuma alışkanlıkları açısından dikkate değer bir fark bulamayışımız, evetçi olsun hayırcı olsun tüm kentlerde, laiklerin daha çok okumasından ve benzer kitapları okumasından ileri geliyor. Böylece, evetçi kentlerde bile laiklerin okuma alışkanlıklarıyla karşılaşıyoruz.

Yani kısacası, buradaki yorumların geçersiz olma olasılığı çok yüksek. Yorumlar geçersizse, niye uzun uzun yazdık çizdik bu konuda? Kimi zamanlar, geçersiz yorumlar da, geçersizliklerinin neden(ler)i gösterildiğinde, geçerliler kadar değerlidir. Idefix haritası, halkoylaması haritasına benzese de; çok okuyanların ‘hayır’ dediği türünden bir yorum, doğru olmayabilir. Sonuçta nelerin okunduğu önemli ve kimlerin okuduğu ve nasıl okuduğu vb. Bu böyle gider… Zaten aydın kent diye bir yer de yok; ne kadar aydınlıksanız, yaşadığınız kent de o kadar aydınlanıyor…

Kaynak: Ulaş Teori, 15 Eylül 2010

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s